Harun Reşid’in Hz. Ali’nin Mübarek Türbesine Kubbe Yaptırdığı İddiasının Reddi

Bazı eski kaynaklarda, Abbasi halifesi Harun Reşid’in, Müminlerin Emiri Hz. Ali’nin (a.s.) mübarek türbesi üzerine kırmızı topraktan bir kubbeli yapı inşa ettiren ilk kişi olduğu ileri sürülmüştür. Ancak bu iddianın doğruluğu ne ölçüdedir?
Ayrıca bazı tarihî kaynaklarda, Harun Reşid’in Hz. Ali’nin (a.s.) kabrini ziyaret ettiği rivayeti de yer almaktadır. Bu ziyaretin, kabrin yerinin halktan gizli olduğu bir dönemde gerçekleştiği söylenmektedir.

Seyyid Abdülkerim bin Tavus, Ferahü’l-Garî adlı eserinde şöyle yazmıştır:

“İbn Tuhal şöyle rivayet etmiştir: Harun, kabir üzerine beyaz tuğladan, bugünkü sandukadan daha küçük bir yapı yaptırdı. Mukaddes sandukayı açtığımızda, onun toprak ve alçıdan yapıldığını gördük. Harun, üzerine bir kubbe yapılmasını emretti. Ardından kırmızı topraktan bir kubbe yapıldı ve üzerine yeşil bir kubbe yerleştirildi; bu kubbe bugün hâlâ hazinede bulunmaktadır.”
Bazı yazarlar bu haberi İbn Tavus’tan nakletmiş ve herhangi bir inceleme veya analiz yapmadan bunu kesin bir tarihsel gerçek olarak kabul etmişlerdir.

Örneğin 9. yüzyıl hicrî âlimlerinden Hasan Deylemî şöyle yazmıştır:

“Harun, üzerinde dört kapısı olan bir kubbe yapılmasını emretti. Bu yapı inşa edildi ve Adudüddevle dönemine kadar varlığını sürdürdü.”
Harun Reşid’in türbe yaptırdığı iddiasının reddine dair deliller:

1. Rivayetin senedinin olmaması
Bu rivayetin hiçbir isnadı (nakil zinciri) yoktur ve mürsel olarak aktarılmıştır; yani raviler zinciri bilinmemektedir. Ayrıca 170 veya 175 Hicrî yılında gerçekleştiği söylenen meşhur av olayından sonra yaklaşık beş yüz yıl boyunca hiçbir kaynak böyle bir yapıdan söz etmemiştir. Bu konu ilk defa Seyyid İbn Tavus’un (ö. 693 H.) eserlerinde görülmektedir.
Bunun için şu önemli tarih kaynaklarına bakmak yeterlidir:
Tarih-i Yakubî (ö. 292 H.)
Tarih-i Taberî (ö. 310 H.)
Mesudî’nin tarih eserleri (ö. 346 H.)
İbnü’l-Esir’in tarihi (ö. 639 H.)
Eğer Harun gerçekten böyle bir yapı yaptırmış olsaydı, bu tarihçilerin mutlaka bunu kaydetmeleri gerekirdi. Hatta av olayı bile bu kaynaklarda anlatıldığı ayrıntılarla yer almamaktadır. Bu durum rivayetin zayıf olduğunu ve güvenilir olmadığını göstermektedir.
Şeyh Müfid’in rivayetine göre Harun Reşid’in av olayı
Şeyh Müfid (ö. 413 H.), el-İrşad adlı eserinde Harun’un Necef bölgesine gelişi ve Hz. Ali’nin kabrini bulması hikâyesini anlatır; ancak herhangi bir yapı inşa edildiğinden söz etmez.
Rivayete göre:
Bir gün Harun Reşid ile birlikte Kûfe’den ava çıktık. Gariyyeyn ve Seviyye bölgesine vardık. Bir ceylan gördük ve av kuşları ile av köpeklerini üzerine saldık. Ceylan bir tepeye çıktı. Kuşlar ve köpekler yaklaşınca geri döndüler.
Bu durum Harun’u şaşırttı.
Bu olay üç kez tekrarlandı. Harun birini gönderip orada yaşayan bir Benî Esed kabilesinden yaşlı adamı getirdi.
Harun ona: “Bu tepe nedir?” diye sordu.
Adam dedi ki: “Bana güvence verirsen gerçeği söyleyeyim.”
Harun güvence verince adam şöyle dedi:
“Atalarım bana buranın Ali bin Ebî Tâlib’in kabri olduğunu anlattılar. Allah burayı bir harem kılmıştır; buraya sığınan güvende olur.”
Bunun üzerine Harun atından indi, abdest aldı, namaz kıldı ve ağladı.
Dümeyrî’nin rivayeti ve buna getirilen eleştiri
Mısırlı âlim Kemaleddin Muhammed ed-Dümeyrî (ö. 808 H.) de benzer bir rivayet aktarır. Buna göre Harun, kabrin bulunduğu yerin çevrilmesini (muhafaza altına alınmasını) emretmiştir.
Ancak bu rivayet Harun’un türbe veya kubbe yaptırdığını söylemez.
Safvan el-Cemmal rivayeti
Bu görüşe karşı şu nokta özellikle vurgulanır:
İmam Cafer es-Sadık (a.s.), Hz. Ali’nin kabrinin bulunduğu yeri belirleyen ve temellerini ortaya koyan ilk kişidir.

Safvan el-Cemmal şöyle anlatır:

“İmam Sadık (a.s.) yere dokundu, bir miktar toprak aldı, kokladı ve kabrin bulunduğu yere doğru yürüdü.Sonra toprağı yeniden aldı, kokladı ve derin bir nefes aldı.
Daha sonra dedi ki:
‘Burası Müminlerin Emiri’nin makamıdır.’
Ardından yeri işaretleyip çizdi.”
Rivayette geçen “sonra bir işaret çizdi” ifadesi, Harun’un kabrin üzerine ilk yapıyı yaptırdığı iddiasını reddetmektedir.
İlk iki yüzyılda kubbe yapma geleneğinin olmaması
İkinci önemli nokta şudur:
İslam’ın ilk iki yüzyılında kabirler üzerine kubbe yapmak yaygın bir uygulama değildi.

Bilinen ilk türbe kubbesi:

Abbasi halifesi el-Muntasır’ın mezarı üzerine
Hicrî 248 yılında
Samarra’da yapılmıştır.
Bu yapı “Kubbetü’s-Süleybiye (Salibiyye Kubbesi)” olarak bilinmektedir ve bugün hâlâ ayaktadır.
Araştırmacılar (Hayreddin Zirikli, Suad Mahir, Ata Hadisi, Hena Abdülhalık vb.) bu kubbenin İslam dünyasında bilinen en eski türbe kubbelerinden biri olduğunu belirtirler.
Bu nedenle Harun Reşid döneminde (2. hicrî yüzyıl) böyle bir kubbe yapılmış olması tarihsel olarak pek mümkün görünmemektedir.
Hz. Ali’nin kabrinin yıkılmasından sonraki durum

Üçüncü delil şudur:

Abbasi halifesi Mütevekkil, Hz. Ali’nin kabrini tahrip ettirdikten sonra mezarın yerini göstermek için sadece sembolik taşlar bırakılmıştır.
Bu yer uzun süre düzlük bir arazi olarak kalmış, etrafında yerleşim bulunmamış, üzerinde hiçbir yapı bulunmamıştır.
Yaklaşık 263 Hicrî yılında bazı Şiilerin yaptığı gizli ziyaret anlatıları da bunu doğrular.
Bu ziyaret sırasında kabir sadece birkaç taşla çevriliydi üzerinde hiçbir bina yoktu.

Harun Reşid’in Ehlibeyt’e karşı tutumu

Dördüncü önemli nokta ise şudur:
Tarihçiler Harun Reşid’in Ehlibeyt’e karşı düşmanlık gösterdiğini, Alevileri ve Şiileri takip ettirdiğini ve cezalandırdığını yazmaktadır.
Örnek olarak:
İmam Hüseyin’in kabrini tahrip ettirmesi
Kerbelâ ziyaretlerini yasaklaması
İmam Musa Kazım’ı hapsetmesi ve zehirle öldürtmesi
Bu sebeplerle Harun’un Hz. Ali’nin kabrine türbe yaptırması tarihsel olarak mantıklı görünmemektedir.

Sonuç

Tarihî deliller ve eski kaynakların incelenmesi sonucunda şu sonuç ortaya çıkmaktadır:
Harun Reşid’in Hz. Ali’nin kabrini ortaya çıkardığı veya üzerine bina yaptırdığı doğru değildir.
Kabir Emevîler döneminde gizli tutulmuştur.
Kabri halka tanıtan kişi İmam Cafer es-Sadık (a.s.) olmuştur.
Kabir üzerine yapılan ilk yapı, Seyyid Muhammed bin Zeyd ed-Daî el-Hasenî tarafından yaptırılmıştır.

Kaynak:

“Târîhü’l-Merkad el-Alevî el-Mutahhar” adlı kitaptan alınmıştır.